Brzeźno - fortyfikacje

W Brzeźnie znajdują się następujące pozostałości XIX i XX-wiecznych budowli o charakterze militarnym:

cztery stanowiska artylerii dalekosiężnej i pięć betonowych schronów dla artylerzystów (Dorfbetterie - bateria wiejska) leżacych niegdyś przy forcie brzeźnieńskim, a obecnie przy ulicy Zelwerowicza >>> zobacz
pozostałości baterii plażowej (Strandbatterie) w parku zdrojowym,
resztki baterii portowej (Hefenbatterie) chroniącej wejście do portu w Gdańsku. Pozostałości leżą co prawda na terenie Wolnego Obszaru Celnego należącego administracyjnie do Nowego Portu, ale można je oglądać ze ścieżki spacerowej prowadzącej w stronę ujścia Wisły >>> zobacz
tzw. "kulołap" - długi na 70 metrów oraz wysoki na 7-8 metrów mur zabezpieczający byłą strzelnicę wojskową. Leży niedaleko stacji kolejowej Gdańsk Zaspa Towarowa. Łatwo dojść do niego od ulicy Gdańskiej idąc koło garaży, a następnie przechodząc przez teren osadników.
krąg kierunkowy - stanowisko do kierowania ogniem dział Baterii Wiejskiej. Położony na wydmach przy parku brzeźnieńskim >>> zobacz

Fort w Brzeźnie i stanowiska artylerii dalekosiężnej (Dorfbatterie)
Budowę fortu zapoczątkowano około 1850 r - jego zadaniem była ochrona od

podstawa haubicy w dawnej
baterii dalekosiężnej

strony zachodniej Nowego Portu, który w połowie XIX wieku pomału zaczął przejmować rolę głównego portu Gdańska. Fort powstał na niewielkim wzniesieniu (wydmie) położonym przy północno-zachodnim brzegu jeziora Zaspa.

zarys fortu rzeźnieńskiego
na mapie z 1924 r.

Został zbudowany na planie pięcioboku, posiadał cztery kaponiery (kaponiera - element fortyfikacji broniący wnętrza fosy) i reditę (murowana budowla z działobitniami, stanowiąca ośrodek fortu). Wokół fortu usypano wały ochronne oraz stok przed fosą, posiadającą połączenie z jeziorem Zaspa. Dodatkowym zabezpieczeniem były okalające fort podmokłe łąki. Teren wokół fortu obsadzony był drzewami celem maskowania i ogrodzony drutem kolczastym. Drogę doprowadzono z Nowego Portu. Kiedy pod koniec XIX wieku władze niemieckie zaczęły tworzyć nowoczesny system obrony wejścia do portu - jednym z jego elementów stała się Bateria Wiejska (Dorfbatterie) wybudowana przy północnym stoku fortu. Baterię zbudowano w latach 1909-1910, jej wyposażenie stanowiły cztery haubice kalibru 280 mm. W skład baterii wchodziło także 5 schronów dla artylerzystów. Są to obecnie jedyne pozostałości fortu. Bunkry zachowały się w całości, a jeśli się bliżej przyjrzeć - miedzy nimi istnieją jeszcze betonowe "podwyższenia", na których niegdyś stały haubice. Obecnie są one przysypane ziemią i rosną na nich drzewa. Bateria ta zasięgiem ognia swych dział pokrywała stanowiska baterii przybrzeżnych ustawionych po obu stronach wejścia do portu. Po I wojnie światowej urządzenia wojskowe na terenie Gdańska objęła demilitaryzacja. Przed opuszczeniem Gdańska, stacjonujące na jego terytorium wojska angielskie zdemontowały działa artylerii dalekosiężnej oraz ogrodzenie na przedpolu fortu. Władze gdańskie zdecydowały sie na rozbiórkę zbędnych już fortyfikacji - zatrudniając do tego znaczne ilości bezrobotnych.

skrajny bunkier u wylotu ulicy Sybiraków

Na planie miasta z 1924 roku widać jeszcze obrys fortu - pozostały jedynie resztki

ciąg zachowanych bunkrów
przy ulicy Zelwerowicza

stoków w południowo-zachodniej i wschodniej części fortu oraz resztki fosy. Podczas II wojny światowej, na przełomie lat 1944/45 schrony artylerii dalekosiężnej były wykorzystywane przez wojska niemieckie jako magazyny amunicji, a na terenie byłego fortu wykopano okopy i maskowano na jego terenie pojazdy wojskowe. Po wojnie niektóre zachowane schrony zostały zburzone w trakcie prowadzonych ćwiczeń jednostki wojskowej (niestety nie mam na ten temat żadnych szczegółowych informacji). Pozostałości fortu w Brzeźnie zostały ostatecznie zniwelowane przy okazji robót prowadzonych przez Koleje Państwowe. Miedzy stacją Gdańsk Zaspa Towarowa, a basenem Władysława IV w Nowym Porcie zaprojektowano miedzy innymi Rejonową Grupę Portową i Bazę Standaryzacji Ziemniaków Eksportowych (!). Aby zaoszczędzić na inwestycji - postanowiono wykorzystać ziemię z byłego fortu na nasypy kolejowe i podtorza. W związku z faktem, że obiekt był juz wpisany do rejestru zabytków - zgodę na jego niwelacje wydał Wojewódzki Konserwator Zabytków w sierpniu 1967 roku. Przedtem jednak nakazał przeprowadzić dokładną inwentaryzacje pomiarową i fotograficzną wraz z opisem i historią fortu (Wacław Wegner, Dokumentacja inwentaryzacyjna byłego fortu w Brzeźnie na tle umocnień obronnych Gdańska).

Bateria portowa (Hafenbatterie)
Bateria ta nie jest co prawda położona w Brzeźnie, ale ze względu

na bliskość dzielnicy i powiązanie z innymi obiektami militarnymi na terenie Brzeźna - jej opis w tym miejscu jest nader wskazany. Bateria nie jest ogólnie dostępna - leży na terenie Wolnego Obszaru Celnego, między Basenem Władysława IV, a brzegiem morskim. Jest doskonale widoczna ze ścieżki prowadzącej z parku brzeźnieńskiego w stronę ujścia Wisły. Znajduje się kilkadziesiąt metrów od płotu portu. Najlepiej oglądać ją na jesieni i w zimie - kiedy drzewa rosnące przy płocie nie mają liści.

Zadaniem baterii był ostrzał Zatoki Gdańskiej w kierunku Sopotu i obrona wejścia do portu gdańskiego. Ze względu na rozwój nowoczesnych i dalekosiężnych broni - dawne fortyfikacje Gdańska zaczęto w połowie XIX rozbierać, poczym zastępowano je nowoczesnymi fortami (takimi jak fort Brzeźno) i stanowiskami artylerii mającymi chronić miasto przed atakiem od strony morza. Budowa baterii portowej rozpoczęła się w 1869 roku. Początkowo miała być to regularna budowla na planie symetrycznego pięcioboku zaopatrzona w 4 warsztaty napełniania amunicji artyleryjskiej, windy amunicyjne, dwustronną kaponierę skarpową broniąca czoła

baterii i murową wieżę-reditę. Podczas budowy wybuchła wojna francusko-pruska - obiekt został więc szybko przystosowany do obrony, a po zakończeniu działań wojennych koncepcję budowy zmieniono - wydłużono prawe czoło budowli, co wynikało z dostosowania baterii do jej podstawowej funkcji - ufortyfikowanej pozycji artyleryjskiej. Budowę ostatecznie zakończono w 1873 roku. Baterię przebudowywano w 1876 r. i w latach 1888-90, dostosowując ją do szybko zmieniającej się techniki i taktyki artylerii, jednak już

niezrealizowany plan budowy Baterii Portowej	zachowane fragmenty baterii wszystkie rysunki autorstwa pana Roberta Hirscha
plan Baterii Portowej po zakończeniu budowy

na początku XX wieku konstrukcja była na tyle przestarzała, że w 1907 roku bateria przestała pełnić funkcje militarne wraz z pozostałymi bateriami tego typu. Rolę ostrazału zatoki przejęły nowoczesne baterie położone na Stogach i w Brzeźnie na przedpolach fortu. Armaty z baterii zostały wywiezione do Świnoujścia i przekazane na uzbrojenie tamtejszych baterii nadbrzeżnych. Po II wojnie światowej baterię systematycznie niszczono: w 1965 roku rozebrane zostało lewe czoło, w latach 80-tych rozebrano kaponierę czołową (celem pozyskania cegły), a około 1990 roku bezmyślnie podkopano nasypy ziemne, co spowodowało obsunięcie się betonowych oburowań schronów. Mimo opisanych dewastacji i położenia na terenie przemysłowym - bateria zachowała się w dość dobrym stanie - przetrwały nawet elementy wyposażenia takie jak żeliwana klatka schodowa w jednym z trawersów czy pozostałości urządzeń do podawania i transportów pocisków. Do dzisiaj zachował się zachodni fragment prawego czoła baterii, przyziemia z 1870 r. oraz cztery schrony zbudowane nad tą częścią. Po stronie zachodniej widać fragment poterny (podziemnego przejścia) prowadzącej do nieistniejącej kaponiery czołowej. We wschodniej części prawego czoła baterii pozostały ruiny z czytelnym zarysem dwóch stanowisk.

Opis Baterii Portowej został przygotowany na podstawie:
1. Robert Hirsch, Bateria portowa w Gdańsku - historia i stan obecny, Infort nr 2 (9) 1995, s. 7-12.
2. karta inwentaryzacyjna przygotowana przez dra Krzysztofa Biskupa, Regionalny Osrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Gdańsku.
Wszystkie zamieszczone zdjęcia Baterii Portowej są autorstwa pana Roberta Hirscha

Krąg kierunkowy (lewy) Baterii Wiejskiej (Linker Richtkreisstand Dorfbatterie)
Krąg kierunkowy to stanowisko z ulokowanym urządzeniem pomiarowym mierzącym kąt do celu i podającym namiary do

punktów kierowania ogniem, w których byli dowódcy baterii. Stanowisko w Parku Brzeźnieńskim zostało zbudowane w 1911 roku (mniej więcej w tym samym czasie co Bateria Wiejska). Do zespołu Baterii Wiejskiej należał także prawy krąg kierunkowy, który umiejscowiony był na terenach zajmowanych obecnie przez Port Północny. Prawdopodobnie nie został po nim żaden ślad. Krąg mieści się na wydmach na wysokości Parku Brzeźnieńskiego - idąc w kierunku morza od ulicy Krasickiego

(wejście koło płotu strefy wolnocłowej), należy skręcić w prawo i po przejściu stu kilkudziesięciu metrów, po prawej stronie wśród krzaków można wypatrzeć betonową budowlę.
Obiekt zbudowany jest na planie łuku wygiętego w stronę północną. Od strony morza jest całkowicie obsypany ziemią i niewidoczny. W schronie od strony południowej, wzdłuż łukowej ściany biegnie korytarz z licznymi oknami, które prawdopodobnie były zamykane uchylnymi okiennicami

(pozostały metalowe zaczepy). Z korytarza wchodzi się do małych wnęk dla obsługi łączności. Wejście do schronu znajduje się w miejscu jednego z okien. Obok schronu znajduje się wolnostojąca, betonowa podstawa - najprawdopodobniej pod urządzenie pomiarowe.
Obiekt po demilitaryzacji Gdańska w 1920 roku przestał pełnić swe funkcje.

Opis kręgu kierunkowego został sporządzony na podstawie karty ewidencyjnej pochodzącej z opracowania "Ewidencja konserwatorska fortyfikacji nadbrzeżnych Gdańska" (Gdańsk 2003 r.) autorstwa Roberta Hirscha i Marcina Dudka.
Wszystkie zamieszczone zdjęcia kręgu kierunkowego są autorstwa pana Roberta Hirscha

Bateria plażowa (Strandbatterie) - wkrótce
"Kulołap" - wkrótce