0
Brzeźno, jak to wynika z badań Gdańskiego Zespołu Onomastycznego, nie mogło być początkowo nazwą osady. Musiała to być pierwotnie nazwa jeziora, ponieważ nazwy z formantem -'no od podstawy roślinnej regularnie oznaczały jeziora. Osada musiała się początkowo nazywać inaczej. Być może do osady tej odnosi się zapis zaginionej wsi pod Gdańskiem Prusięcino. Jeziorem, które nazywało się początkowo Brzeźno, mogło być tylko jezioro później nazwane Zaspa. Nazwę jeziora Brzeźno ponowiono na leżącą blisko jego brzegów osadę. Jej pierwszy zapis to Bresno 1323 r. Ponieważ nazwa Brzeźno stała się teraz dwuznaczna, oznaczająca jezioro i osadę, a więc w systemie nazewniczym niewygodna, stąd jezioro nazwano Zaspa, a dla osady zachowano ponowioną od jeziora nazwę Brzeźno. Przetrwała ona bez zmian do naszych czasów. Jako nazwa jeziora została utworzona z formantem -'no od podstawy roślinnej brzoza i oznaczała takie jezioro, nad którym rosną brzozy.

Pierwsze wzmianki o Brzeźnie i jego okolicach pochodzą z XIII w. kiedy to w dokumentach potwierdzających nadania dla klasztoru cystersów w Oliwie pojawia się jezioro Zaspa (1238) i wieś Prusięcino (1278). Sama nazwa Brzeźno pojawia się - jak już wyżej wspomniano - w 1323 r., aby przez następne wieki ewoluować przez Bresin (1480), Brieszno (1570), Bresen (1618) do niemieckiego Broesen. Istnieją hipotezy, że pierwotna nazwa Brzeźna - Prusięcino mogła mieć związek z zamieszkiwaniem wsi przez ludność pochodzenia pruskiego (co jest możliwe, gdyż np. dokument z 1348 r. wspomina o zamieszkiwaniu Osieka na Starym Mieście przez Prusów). Rejestr z 1570 roku wymienia w Brzeźnie 22 rybaków, 5 komorników, 1 karczmę (płacącą podatek), 2 włóki sołtysa i 22 ogrody rybaków. Nieliczne zabudowania rybackiej wsi ciągnęły się prawdopodobnie ciągiem dzisiejszej ulicy Pułaskiego (wieś była typową ulicówką). Na południe i wschód od Brzeźna istniały w początkach XVII wieku rozproszone zabudowania wsi Zaspa, ciągnące się od jeziora o tej samej nazwie aż do Przymorza. Sto lat później, w 1668 roku w Brzeźnie dalej funkcjonowała karczma, której właściciel karczmarz Łukasz Bialki płacił klasztorowi w Oliwie 16 złotych rocznie. Jedynym piwem, które karczmarz mógł serwować było piwo z klasztornego browaru. W ciągu następnego stulecia ludność Brzeźna powiększyła się do 194 osób - 118 wyrobników i 78 rybaków (1771 r.).



Mapa Gdańska i okolic ujścia Wisły - 1739 r.
Mieszkańcy wsi są wg spisującego ich rejestru "biedni i nic więcej nie mają jak ogródki przy domach należących do klasztoru, przeto nic nie można spisać, poza liczbą mieszkańców". Oprócz rybaczenia, którym zajmowali się także wyrobnicy (z tym, że nie mogli używać wielkich sieci) mieszkańcy Brzeźna pracowali przy pogłębianiu toru wodnego (wejście do portu gdańskiego znajdowało się nieopodal wsi), przeciąganiu szkut Wisłą oraz w zakładach przemysłowych (kużnie żelaza, młyny zbożowe, tartaki, smolarnie) położonych na okolicznych potokach. Cześć mieszkańców Brzeźna znalazła prawdopodobnie zatrudnienie w pierwszym zakładzie przemysłowym na terenie wsi - wytwórni saletry (potrzebnej do wyrobu prochu), którą założył w 1769 roku Franciszek Karol Deissel na północny zachód od centrum wsi. Po rozbiorach Polski zakład upadł, ale nazwa okolicy związana z saletrą przetrwała do 1945 r. Rejon u nasady obecnego mola nazywano w przekręconej formie... Św. Piotr (Salpeter zamiast Sankt Peter). Przed rozbiorami Brzeźno kilkakrotnie dzieliło los gdańskich przedmieść będąc palone przez oblegające Gdańsk wojska bądź przez samych gdańszczan. Ze względu na fakt, że Brzeźno przez ponad 600 lat było własnością oliwskich cystersów - zamieszkiwali je wyłącznie katolicy. Brzeźno do 1891 nie posiadało szkoły - wynikiem tego był fakt, że do końca XVIII wieku - wszyscy brzeźnianie byli analfabetami (świadczą o tym np. dokumenty spadkowe - bez wyjątku podpisywane krzyżykami).

Rozbiory położyły kres własności klasztoru oliwskiego. W latach 1773-1807 Brzeźno należało do tzw. dóbr oliwskich (Amt Oliva) zarządzanych przez państwo Pruskie. Podczas pierwszego wolnego miasta - Brzeźno należało do jego terytorium. W latach 1814-1877 Brzeźno wchodziło w skład tzw. dóbr Mosty, a w latach 1877-1914 wchodziło w skład gminy wiejskiej - okręg urzędowy Zaspa.

W XVIII wieku Brzeźno często pojawiało się w kronikach w kontekście morskich katastrof: np. w październiku 1749 r. czterodniowa nawałnica przyniosła tragiczne żniwo w postaci rozbitych o brzeźnieński brzeg trzech szkut drzewnych, na których nikt nie ocalał. Dwa inne statki kupieckie z Visby i Lubeki zostały wyrzucone na brzeg w okolicach Brzeźna, ponosząc wielkie starty materialne. W początkach grudnia tego roku znów zatonęło kilka statków, a z wywróconego w okolicach Brzeźna żaglowca wszyscy zginęli. Dlatego też Brzeźno było ważnym punktem nawigacyjnym mającym ułatwiać statkom bezpieczne wejście do gdańskiego portu. Na przełomie 1757/58 roku na brzegu w Brzeźnie postawiono dwie latarnie morskie, które wskazywały wejście do portu (źródłem światła był początkowo węgiel kamienny spalany w metalowych pojemnikach). W 1817 r. zainstalowano w latarniach nowe lampy z reflektorami, zastępując węgiel świecami, które po dwóch latach zamieniono na lampy gazowe. W 1843 r. na cyplu mola wschodniego zbudowano żelazną latarnię morską, która zastąpiła jedną z latarń w Brzeźnie.

Dzięki obecności wojsk napoleońskich w Gdańsku w Brzeźnie powstał pierwszy nad brzegiem Zatoki Gdańskiej zakład kąpielowy.



Jean Rapp (1771-1821)



Jan Jerzy Haffner
(1775-1830)
Wybudował go na polecenie gubernatora Gdańska gen, Rapp'a lekarz Jan Haffner. Łazienki (umiejscowione przy obecnej ulicy Zdrojowej) nie przeżyły Wolnego Miasta - zostały uszkodzone przez sztorm, a dzieła zniszczenia dopełniły wojska rosyjskie podczas oblężenia Gdańska w 1813 r. Gdańszczanie, którzy z entuzjazmem podchwycili od Francuzów zwyczaj morskich kapieli już po siedmiu latach mogli cieszyć się kolejnym zakładem kąpielowym. Wybudował go w 1820 roku mistrz murarski Fryderyk Bladau. Oprócz tego powstała także gospoda. Kąpielisko cieszyło się już na tyle sporym zainteresowaniem gdańszczan, że posiadało nawet własną gazetę - w 1826 Karl Eduard Ertel zaadresował do bywalców kąpielisk w Brzeźnie i Sopocie pisemko pt. "Kallisto", w którym publikował zestawy nazwisk znaczniejszych gości, opowiadania i wiersze, anegdoty, wiadomości dnia, a wszystko to poprzedzał poważnym artykułem wstępnym. Zabudowania kąpieliska w 1829 r. zniszczył pożar. Na ich miejsce rok później podczas powstania listopadowego Rosjanie wybudowali magazyny wojskowe i stacje kwarantanny. Dzięki rosyjskim pieniądzom Brzeźno uzyskało pierwsze wygodne połącznie z Gdańskiem (przez Nowy Port). Wybrukowano wtedy obecną ulicę Krasickiego. Dodatkowo, abu uchronic ją przez zasypywaniem - zalesiono cały wydmowy teren między Brzeźnem, a Nowym Portem. Już w 1833 r. ponownie uruchomiono w Brzeźnie prywatne kąpielisko (dom zdrojowy wzniósł w 1833 r. Wilhelm Pastorius), które rozbudowano w latach 1840-1842. W 1838 r. rozpoczęto budowę drogi łączącej Gdańsk z Brzeźnem przez Nowe Szkoty, której budowe zakończono w 1848 r. Goście kąpieliska przybywali najczęściej do Brzeźna korzystając z parowców, które kursowało z Gdańska do Nowego Portu, a następnie przesiadali się na powozy (tzw. żurnaliery). W pierwszej połowie XIX w. Brzeźno odwiedzało około 10 tysięcy gości rocznie. W roku 1867 oddano do użytku linię kolejową z Gdańska do Nowego Portu, która wiodła przez peryferie Brzeźna. Następnym po Pastoriusie właścielem kąpieliska został niejaki Ledat, który ożenił się z jego siostrą. Po latach prosperity, w latach 80-tych XIX w. kąpielisko w Brzeźnie nieco podupadło (prawdopodobnie na skutek choroby Ledata). Już za nowego właściciela - Kullinga - nie udała się próba połączenia dworca kolejowego w Brzeźnie z kąpieliskiem - tramwaj konny uruchomiony w 1889 roku zbankrutował dwa lata później. W 1892 r. Kulling musiał odbudować Dom Zdrojowy po pożarze, który strawił go w tymże roku. Kolejny właściciele kąpieliska to Höcherl, który doprowadził do zbudowania w 1899 r. nad samym morzem tzw. Hali Brzegowej, wyposażonej w galeryjki i wieże widokowe. Rok później wybudowano stumetrowo molo (przedłużone w latach międzywojennych do dwustu metrów), do którego regularnie zawijały statki wycieczkowe. Pod koniec XIX wieku, kiedy to wybudowano linie tramwaju elektrycznego z Gdańska do Nowego Portu i z Nowego Portu przez Brzeźno do Wrzeszcza, liczba odwiedzających Brzeźno wczasowiczów wzrosła do około 40 tysięcy.



mapa Gdańska i okolic z 1900 r.
W 1905 r. nowym właścicielem kąpieliska został Karl Grabow, który w 1910 r. sprzedał kąpielisko gminie Brzeźno za 500 000 ówczesnych marek. Pod koniec XIX wieku liczba stałych mieszkańców Brzeźna wynosiła 385 osób. Na początku XX wieku Brzeźno uzyskało prąd elektryczny, który popłynął z wybudowanej w latach 1897-1898 na Ołowiance elektrowni.

Wg spisu ludnościowego z 1. grudnia 1900 w Gdańsku pracowało około 5 tysięcy osób mieszkających poza jego granicami, w tym 976 osób z Brzeźna. Rosnąca rola Brzeźna, Zaspy, Stogów, Młynisk jako zaplecza ludnościowego i gospodarczego Gdańska



Gdańsk - etapy rozwoju przstrzennego
(mapka ze stron Systemu Informacji Przstrzennej Miasta Gdańska)
zadecydowała o włączeniu tych osad w obręb granic miasta. Doszło do tego 1. kwietnia 1914 roku, choć poddanie jurysdykcji miejskiej niewielkich powierzchniowo (27,63 ha) obszarów wydzielonych z Zaspy i Brzeźna miało miejsce już w 1891 r. Powierzchnia włączonego wtedy do Gdańska obszaru Brzeźna wynosiła 156,32 ha. Miejscowość liczyła wtedy około 2,5 tysiąca stałych mieszkańców. W ciągu półwiecza poprzedzającego powstanie Wolnego Miasta Brzeźno rozwijało się błyskawicznie. W porównaniu do wszystkich dzielnic Gdańska szybciej rozwijały się tylko Zaspa i Wrzeszcz. Ludność Brzeźna w latach 1871-1919 zwiększyła się niemalże o 1000%. (1871 - 249 osób, 1880 - 385, 1890 - 597, 1900 - 2041, 1910 - 2504 osób).
Nazwy ulic w Brzeźnie przed 1945 rokiem

Brzeźnieńska - Am Seestrande
Cicha - Kurze Straße
Dworska - Weißhofer Straße
Gdańska
- Danziger Straße
Hallera (przed 1989 r. Karola Marksa) - Ostseestraße
Korzeniowskiego - Auguststraße
Krasickiego - Neufahrwasserweg
Łamana
- Glettkauer Straße
Łozy - Feldweg
Mazurska - Cäcilienstraße
Miła - Pistoriusstraße
Młodzieży Polskiej (do lat 70-tych Janka Krasickiego) - Jungstraße
Oksywska - Helaer Straße
Orla - Keyselstraße
Plater
- Dorotheenstraße
Południowa - Südstraße
Północna - Nordstraße
Pułaskiego - Conzestraße
Sternicza - Kullingstraße
Walecznych - Victoriastraße
Wczasy - Konradshammerstraße
Zdrojowa - Kurstraße


Oprócz funkcji letniskowych, Brzeźno od połowy XIX w. pełniło także ważną rolę w pruskim systemie gdańskich umocnień. Fort Brzeźno został wybudowany około roku 1850 na niewielkim wzniesieniu przy północno-zachodnim brzegu jeziora Zaspa. Fort miała za zadanie zabezpieczać dostęp do Nowego Portu. Linia kolejowa wybudowana w 1867 r. przebiegała w bezpośrednim sąsiedztwie fortu i była jego drogą zaopatrzeniową (do fortu prowadziła również droga z Nowego Portu). W latach 1908-1910 prowadzono przebudowę systemu gdańskich fortyfikacji nadbrzeżnych. Na północnym stoku fortu Brzeźno wybudowano cztery stanowiska artylerii dalekosiężnej z pięcioma bunkrami dla artylerzystów. Bateria zasięgiem ognia pokrywała stanowiska dział przybrzeżnych ustawionych po obu stronach wejścia do portu. Wybudowano też wzdłuż brzegu system stanowisk kierowania ogniem oraz zmodernizowano baterię przybrzeżną (w parku). Bateria ta zbudowana została ok. 1896 roku. Uzbrojono ją w sześć dział kalibru 210 mm. Po demilitaryzacji Wolnego Miasta Gdańska zostaly one zdemontowane. W 1928 roku na schronach baterii postawiono pomnik ze złotą kulą upamiętniający poległych żołnierzy niemieckich. Po I wojnie światowej rozebrano również Fort, a część materiału budowlanego wykorzystano przy budowie kościoła. Po Forcie Brzeźno do dziś przetrwało pięć schronów, cztery działobitnie i fosy. W miejscu gdzie znajdował się Fort wybudowano w latach sześćdziesiątych XX wieku osiedle domków jednorodzinnych (m. in. ul. Zelwerowicza). Zachowały się natomiast nadbrzeżne stanowiska obrony: w parku brzeźnieńskim i w lasku między Brzeźnem a Jelitkowem. Więcej o brzeźnieńskim forcie (fragmenty mapy z 1924 r., współczesne zdjęcia) - już wkrótce na osobnej stronie.

Kościół Brzeźnie został wybudowany w czynie społecznym w latach 1922-26, a konsekrowano go 13. czerwca 1926. Wyposażenie pochodziło z licznych źródeł - i tak dzwony (okrętowe) podarowali zamieszkali w Brzeźnie marynarze, organy pochodziły z



Łazienki w Brzeźnie, lata 30-te
Katolickiego Seminarium Nauczycielskiego we Wrzeszczu (obecnie Wydział Chemii UG), a ołtarze ofiarował kościół pw. św. Józefa w Gdańsku. Do tego czasu Brzeźno podlegało parafii pw. św. Jadwigi w Nowym Porcie (a wcześniej, do lat 60-tych XIX w. parafii św. Jakuba w Oliwie). Więcej informacji o parafii pw. św. Antoniego - już wkrótce na osobnej stronie.

Podczas I wojny swiatowej wiekszość urządzeń kąpieliska oraz molo rozebrano. Natychmiast po wojnie odbudowano łazienki, a liczba letników kuracjuszy systematycznie rosła, osiągając 96 tysięcy w roku 1922, by w roku 1936 osiągnąć już 168 tysięcy (więcej niż w Sopocie). Molo i dom zdrojowy odbudowano dopiero w 1928 r. Brzeźno posiadało regularne połączenie z Gdańskiem, Jelitkowem i Sopotem utrzymywane przez Towarzystwo Żeglugowe "Wisła". Podstawowym środkiem komunikacji były jednak dla letników tramwaje - nr 9 z Wrzeszcza i nr 8 z Gdańska przez Nowy Port. W Brzeźnie do 1945 roku działała jedna z ośmiu zlokalizowanych w gdańskiej gminie miejskiej przystani rybackich. Brzeźno było jednym z nielicznych gdańskich przedmieść, które posiadało ochotniczą straż pożarną - wskaźnik pożarów był też w Brzeźnie - w porównaniu do reszty miasta - niewielki.

Szturmująca Gdańsk Armia Czerwona zdobyła Brzeźno 25. marca 1945. Przez kilkanaście lat po zakończeniu II wojny światowej Brzeźno zmieniło się niewiele - dominowała niska zabudowa, funkcjonowała przystań rybacka, na plażę nadal przyjeżdżli mieszkańcy Śródmieścia i Wrzeszcza.
Rozbudowa Brzeźna w latach 1962-84

Lata 1962-66: Gdańska 9, 11, 13; Mazurska 15/17, 19/21, 23/25; Plater 4/6, 8, 10, 12, 14; Korzeniowskiego 19/21; Walecznych 11, 13, 15, 17; Chodkiewicza 17; Dworska 30, 32; 17 hotelowców przy ulicy Dworskiej, Chodkiewicza i Hallera (w tamtych latach Marksa).
1967: Dworska 33, 35; PCK 4, 6, 8, 10; Walecznych 8, 10.
1968: PCK 1, 3, 5; Walecznych 14; Orla 3; Mazurska 9.
1972: Orla 4.
1974-76: osiedle Łozy (17 bloków), kilkadziesiąt domków jednorodzinnych (Łozy, Zelwerowicza, Osterwy...), 3 bloki przy Pułaskiego.
1978: Gdańska 12.
1981: Plater 22.
1983-84: Korzeniowskiego 28
Nowe władze nie reaktywowały jednak kapieliska z prawdziwego zdarzenia: hala brzegowa, muszla koncertowa, ogród zdrojowy, molo, łazienki zostały zniszczone i rozebrane (pozostałości łazienek dotrwały do lat 70-tych). W latach 1962-1984 charakter dzielnicy zmienił się diametralnie - zaczęto przekształcać je w jedną z wielu gdańskich sypialni - wybudowano blokowiska i hotele pracownicze, w których mieszkania otrzymywali przede wszystkim pracownicy gdańskich stoczni, Fosforów, Siarkopolu, portu...



Hotel Lival
Liczba ludności gwałtownie wzrosła i nieodwołalnej zmianie uległy proporcje dotychczasowych funkcji dzielnicy - z biegiem lat coraz mniej mieszkańców zajmowało sie rybaczeniem (do dzisiaj już nikt), spadła też ranga Brzeźna jako nadmorskiego kąpieliska - tak na wskutek zniszczenia większości obiektów, jak i utrzymującego się przez kilkanaście lat wysokiego poziomu zanieczyszczenia wód Zatoki Gdańskiej. Po 1989 roku Brzeźno pomału zaczyna odzyskiwać rolę kąpieliska. Od 1992 roku można już kąpać się w morzu, wybudowano molo (około kilometra na zachód od przedwojennego) i wspaniały ciąg rowerowo-pieszy łączący Brzeźno z Sopotem (pierwsza z prawadziwego zdarzenia ścieżka rowerowa w Trójmieście). W 2002 roku oddano do użytku dwa hotele - Lival i Villa Pascal, nad samym morzem mają powstać apartamentowce budowane przez Hossę. Poprawia się systematycznie stan dróg i chodników (kapitalny remont Dworskiej, Wczasów, Gdańskiej). Oczywiście jest jeszcze wiele do zrobienia, ale z miesiąca na miesiąc dzielnica pięknieje i większości gdańszczan kojarzy się już tylko z rekreacją (co jeszcze kilkanaście lat temu było nie do pomyślenia).
W opracowaniu wykorzystano:

Cieślak E., Trzoska J., Handel i żegluga Gdańska w XVIII w. [w:] Historia Gdańska, pod red. Edmunda Cieślaka
Czyżak B., Starogdański nurt kultury [w:] Historia Gdańska, pod red. Edmunda Cieślaka
Górnowicz H., Nazwy Gdańska i jego dzielnic [w:] Historia Gdańska, pod red. Edmunda Cieślaka
Januszajtis A., Trochę historii, Miasto jak ogród - Brzeźno, Polski Klub Ekologiczny, 2/1997
Konkel W., Zarys dziejów kąpieliska w Brzeźnie, Acta Cassubiana, t. V, Gdańsk 2003, s. 21-38.
Pawłowicz Z., Historia parafii św. Antoniego w Gdańsku-Brzeźnie, Gdańsk 1985.
Romanow A., Rozwój przestrzenny Gdańska [w:] Historia Gdańska, pod red. Edmunda Cieślaka
Romanow A., Struktura społeczna i zawodowa ludności Gdańska [w:] Historia Gdańska, pod red. Edmunda Cieślaka
Romanow A., Warunki bytu ludności w latach 1920-1945 [w:] Historia Gdańska, pod red. Edmunda Cieślaka
Stankiewicz J., Szermer B., Gdańsk, Rozwój urbanistyczny i architektoniczny oraz powstanie zespołu Gdańsk-Sopot-Gdynia, Warszawa 1959,
Stanielewicz J., Stagnacja w handlu i żegludze [w:] Historia Gdańska, pod red. Edmunda Cieślaka